Europa Środkowa

Skocz do: nawigacji, szukaj
Europa Środkowa wg The Economist i Ronalda Tiersky'ego odpowiada Grupie Wyszehradzkiej[1][2]
Europa Środkowa wg Banku Światowego, OECD oraz prac Lonniego R. Johnsona[3]

Europa Środkowa – region położony pomiędzy różnie definiowanymi Europą Zachodnią i Europą Wschodnią. Europa Północna, Południowa i Południowo-Wschodnia również wpływają na zakres tego pojęcia, w zależności od ujęcia ich granic. Termin zaczął być znów używany po upadku żelaznej kurtyny. Pojęcie rozumiane jest różnie w zależności od okresu historycznego.

Część publikacji naukowych traktuje Europę Środkową jako synonim Grupy Wyszehradzkiej. Według Ronalda Tiersky'ego i The Economist Europa Środkowa w najbardziej ścisłym znaczeniu to właśnie kraje konstytuujące Trójkąt Wyszehradzki[2]:

Bank Światowy i OECD do Europy Środkowej także zaliczają kraje tworzące Grupę Wyszehradzką, dodając do nich Słowenię ze względu na podobieństwa etniczno-kulturowe i gospodarcze. Lonnie R. Johnson w swoich publikacjach na ten temat pisze, że dwa najbardziej na wschód wysunięte kraje Europy Zachodniej, czyli Niemcy i Austria, nie są krajami stricte Środkowoeuropejskimi, a określanie ich w ten sposób prowadzi do rozmycia istoty pojęcia Europa Środkowa[3].

Na konferencji Międzynarodowej Unii Geograficznej w Pradze (1994) do państw środkowoeuropejskich zaliczone zostały kraje Grupy Wyszehradzkiej i część krajów alpejskich:

Nieco inaczej określono obszar regionu w unijnym programie Europa Środkowa. Program ten obejmuje następujące kraje[4]:

W porównaniu z definicją Międzynarodowej Unii Geograficznej z unijnego programu wyłączona jest północno-zachodnia część Niemiec, Szwajcaria i Liechtenstein, natomiast włączono rejony Ukrainy i Włoch, w znacznej części historycznie powiązane z monarchią habsburską.

Region objęty unijnym programem Europa Środkowa zajmuje powierzchnię ponad 1 mln km2 z liczbą ludności wynoszącą około 148 mln[5]. Jest to obszar wspólnej historii i kultury, które odróżniają go od sąsiednich regionów. Na wschód i południowy wschód od Europy Środkowej położone są terytoria opanowane przez długi okres przez Imperium osmańskie i cesarstwo rosyjskie, z silnym wpływem kultury helleńskiej (np. mająca swe źródła w alfabecie greckim cyrylica) – obszary, na których występuje prawosławie, kościół unicki oraz islam, podczas gdy Europa Środkowa pozostaje obszarem zdominowanym przez katolicyzm. Europa Środkowa jest jednym z regionów Europy niewchodzącym w skład Imperium rzymskiego (określanym jako Barbaricum). Jednak już od X wieku znalazła się w kręgu kultury zachodniej.

Europa Środkowa pod względem kulturowym

Europa Środkowa w 1902 roku
Europa Środkowa w 1927 roku

Grupa ekspertów Organizacji Narodów Zjednoczonych w 2006 roku zaproponowała następujące kulturowe kryteria wyróżnienia regionu "Europa Środkowa"[6]:

  • synchroniczna lub diachroniczna obecność katolicyzmu i protestantyzmu, podczas gdy prawosławie i islam odgrywają jedynie marginalną rolę;
  • zasięg regionu wyznacza kultura niemiecka i żydowska, współwystępująca z warstwami kulturowymi słowiańskimi, węgierskimi i romańskimi (występującymi również poza Europą Środkową);
  • stosunkowo wczesny rozwój miast i mieszczaństwa w porównaniu z Europą Wschodnią i Europą Południowo-Wschodnią;
  • wczesne pojawienie się niezależnej ludności wiejskiej;
  • tradycje lokalnej i regionalnej samorządności;
  • kulturowe i etniczne zróżnicowanie;
  • polityczna i gospodarcza orientacja na kontynent (nie na obszary zamorskie);
  • uprzemysłowienie późniejsze niż w Europie Zachodniej, ale znacznie wcześniejsze niż w Europe Wschodniej i Południowo-Wschodniej.

Pod innym kątem, choć odwołując się do niektórych z tych kryteriów, patrzył na Europę Środkową Csaba Kiss: Gdzież jest więc ten obszar? Według jednej z możliwych definicji jest nim ta strefa naszego kontynentu, w której w podobny sposób odbywało się powstawanie narodów, ów ważny składnik procesu modernizacji. Na początku tego procesu nie było niepodległej państwowości [...] Obszar ten był zamieszkany przez ludność o skomplikowanej strukturze narodowościowej, gdzie zazwyczaj współistniały różne wyznania religijne i, co za tym idzie, różniące się od siebie tradycje cywilizacyjne. Gdzie idea nowoczesnego narodu zawitała z zewnątrz, była niejako towarem importowanym z Zachodu. Mówiąc krótko: na wschód od niemieckiego i na zachód od rosyjskiego obszaru językowego. Zalicza się do niego nie tylko dawna Monarchia Austro-Węgierska, ale zarówno pozostające poza nią tereny polskie, jak i Bałkany[7].

Kultura środkowoeuropejska wykracza poza dzisiejsze granice krajów uznawanych za przynależące do Europy Środkowej i obejmuje obszary historycznie należące do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Królestwa Węgier, monarchii habsburskiej czy Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Należą do nich następujące regiony:

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Central Europe — The future of the Visegrad group (ang.). The Economist, 2005-04-14. [dostęp 2011-01-15].
  2. ↑ 2,0 2,1 Tiersky, s. 472"
  3. ↑ 3,0 3,1 Johnson, ss. 11-12
  4. ↑ central2013.eu - Home
  5. ↑ central2013.eu - Regions
  6. ↑ A Subdivision of Europe into Larger Regions by Cultural Criteria (ang.). United Nations Group of Experts on Geographical Names. [dostęp 2011-01-15].
  7. ↑ Csaba G. Kiss: Jak widzimy siebie nawzajem. Obrazy narodów, uprzedzenia w Europie Środkowej. Herito, 1/2010, s. 6.

Bibliografia

  • O. Halecki: Historia Europy - jej granice i podziały, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, Lublin 2002
  • M. Kundera: Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, "New York Review of Books" 26.04.1984, wersja polska: "Zeszyty Literackie", nr 5, 1984 (online)
  • Cz. Miłosz: Rodzinna Europa, Wydawnictwo Literackie, różne wydania
  • J. Andruchovič, A. Stasiuk: Moja Europa: dwa eseje o Europie zwanej Środkową, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2000
  • T.G. Ash: Does Central Europe Exist?, The New York Review of Books, October 9, 1986 [1]
  • T.G. Ash: The Puzzle of Central Europe, The New York Review of Books, March 18, 1999 [2]
  • Ronald Tiersky: Europe today. Rowman & Littlefield, 2004. ISBN 9780742528055.  (ang.)
Afryka
Ameryka
Azja
Europa
Australia i Oceania
Obszary polarne
Oceany